24 września 2026 roku mija dokładnie 100 lat od utworzenia przedsiębiorstwa Polskie Koleje Państwowe. Jubileusz jest okazją do przypomnienia historii organizacji, która przez dekady była jednym z najważniejszych elementów polskiego transportu i gospodarki. Jej historia zaczęła się jednak jeszcze przed 1926 rokiem.
Kolej w odrodzonej Polsce
Po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku Polska odziedziczyła sieć kolejową po trzech państwach zaborczych. Różniły się nie tylko rozwiązania techniczne, ale również przepisy, systemy organizacji ruchu czy wyposażenie. Jednym z najważniejszych zadań młodego państwa było więc połączenie tych różnych systemów w jeden sprawnie funkcjonujący organizm. Kolej miała przy tym znaczenie nie tylko transportowe. Była jednym z narzędzi integracji ziem, które przez 123 lata znajdowały się pod różnymi administracjami.
Koleje państwowe rozpoczęły działalność już w 1918 roku, stopniowo obejmując kolejne części kraju. Dopiero kilka lat później zdecydowano się na uregulowanie ich statusu jako samodzielnego przedsiębiorstwa.
24 września 1926 roku
Tego dnia prezydent Ignacy Mościcki podpisał rozporządzenie o utworzeniu przedsiębiorstwa „Polskie Koleje Państwowe”. Nowe przedsiębiorstwo miało zarządzać kolejami państwowymi oraz majątkiem przeznaczonym do ich obsługi. Jednocześnie PKP otrzymały formę organizacyjną opartą na zasadach handlowych, z uwzględnieniem potrzeb państwa i gospodarki.
Data 24 września 1926 roku stała się więc symbolicznym początkiem PKP w formie, do której dziś odnosi się jubileusz 100-lecia.
Kolej jako symbol nowoczesnego państwa
W okresie II Rzeczypospolitej kolej była jednym z najważniejszych przedsięwzięć infrastrukturalnych młodego państwa. Rozbudowywano sieć, modernizowano istniejące linie i stopniowo ujednolicano rozwiązania techniczne.
Jednym z największych przedsięwzięć tego okresu była Magistrala Węglowa. Linia łącząca Górny Śląsk z portem w Gdyni miała około 450 kilometrów i należała do największych inwestycji kolejowych dwudziestolecia międzywojennego. W latach 30. polska kolej coraz mocniej stawiała również na szybkość i nowoczesny tabor. Symbolem tych zmian stała się Luxtorpeda – szybki wagon motorowy, który stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych pojazdów polskiej kolei przedwojennej. Równocześnie rozwijano elektryfikację. W 1936 roku uruchomiono pierwszą zelektryfikowaną linię w rejonie Warszawy – pomiędzy Otwockiem, Warszawą i Pruszkowem.
Wojna i odbudowa
Rozwój kolei przerwała II wojna światowa. Infrastruktura kolejowa znalazła się w centrum działań wojennych, a kolejarze wykonywali zadania związane z funkcjonowaniem transportu w warunkach okupacji i wojny. Po 1945 roku kolej stanęła przed kolejnym ogromnym wyzwaniem – odbudową zniszczonej infrastruktury i przywróceniem sprawnego transportu w kraju.
Kolejne dekady przyniosły rozwój elektryfikacji oraz modernizację infrastruktury i taboru. Powstawały również nowe, duże inwestycje, w tym Centralna Magistrala Kolejowa. Kolej przez dziesięciolecia pozostawała jednym z podstawowych elementów krajowego systemu transportowego.
Od jednej organizacji do wielu spółek
Przez znaczną część swojej historii PKP funkcjonowały jako duże, państwowe przedsiębiorstwo odpowiedzialne za szeroki zakres działalności kolejowej.
Po transformacji ustrojowej rozpoczął się jednak proces zmian organizacyjnych i dostosowywania kolei do nowych realiów gospodarczych. W 2001 roku przedsiębiorstwo państwowe „Polskie Koleje Państwowe” zostało przekształcone w spółkę akcyjną, a działalność kolejowa została podzielona pomiędzy wyspecjalizowane podmioty.
Dzisiejsza Grupa PKP obejmuje między innymi PKP S.A., PKP Intercity, PKP Cargo, PKP Polskie Linie Kolejowe oraz inne spółki związane z sektorem kolejowym. Nie oznacza to więc, że współczesne PKP są tym samym przedsiębiorstwem organizacyjnym, które funkcjonowało w poprzednich dekadach. Wspólna pozostaje jednak marka i ciągłość historii polskiej kolei.
100 lat historii PKP
Jubileusz przypada w szczególnym roku. Sejm ustanowił 2026 Rokiem Polskiej Kolei, a obchody 100-lecia PKP są prowadzone przez cały rok. Hasło jubileuszu brzmi „Łączymy Ludzi, Miejsca i Historie”. W ramach obchodów organizowane są wystawy, wydarzenia historyczne i inicjatywy związane z przyszłością transportu kolejowego. Jednym z wydarzeń jubileuszowych będzie „Dzień z Koleją” w Spale, zaplanowany na 26 września 2026 roku.
Stulecie PKP to jednak nie tylko historia jednej firmy. To także historia polskiej infrastruktury, dworców, linii kolejowych, lokomotyw i wagonów, a przede wszystkim ludzi, którzy przez kolejne pokolenia pracowali na kolei. Od scalania sieci odziedziczonej po zaborcach, przez przedwojenną modernizację i powojenną odbudowę, aż po współczesne inwestycje – kolej przez ostatnie sto lat wielokrotnie zmieniała swoje oblicze.
Jedno pozostaje niezmienne: kolej nadal łączy miasta i regiony, a jej historia jest częścią historii współczesnej Polski.